Mũ Then cổ – Biểu tượng văn hóa đặc sắc trong nghi lễ của người Tày, Nùng

16/06/2026, 12:19

Mũ Then cổ là biểu tượng văn hóa đặc sắc của người Tày, Nùng, gắn liền với thực hành Then và đời sống tín ngưỡng dân gian. Tìm hiểu giá trị nghệ thuật và ý nghĩa của hiện vật độc đáo này.

Trong kho tàng văn hóa dân gian của người Tày, Nùng, hát Then không chỉ là một loại hình nghệ thuật mà còn là không gian tín ngưỡng mang đậm bản sắc cộng đồng. Bên cạnh tiếng đàn tính, lời Then và những điệu xóc nhạc quen thuộc, chiếc mũ Then cổ giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống tâm linh của các nghệ nhân. Với những họa tiết tinh xảo, màu sắc rực rỡ và ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, mũ Then được xem là một trong những hiện vật tiêu biểu phản ánh thế giới quan và tín ngưỡng của đồng bào Tày, Nùng vùng Đông Bắc.

Mũ Then – vật phẩm thiêng trong nghi lễ Then

Theo quan niệm truyền thống, người thực hành Then khi chính thức hành nghề sẽ được trao những vật dụng quan trọng gồm đàn tính, chùm xóc nhạc và chiếc mũ Then. Đây không đơn thuần là một phần của trang phục mà còn là biểu tượng cho quyền năng tâm linh của người làm Then. Chiếc mũ chỉ được sử dụng trong những nghi lễ lớn như lẩu Then, đón tướng hoặc các nghi thức quan trọng của cộng đồng.

Người Tày, Nùng gọi mũ Then bằng nhiều tên khác nhau như mũ Sluông, mũ tướng, mũ vương mạng hay mũ đồng cân. Dù tên gọi có khác nhau nhưng tất cả đều phản ánh vị trí đặc biệt của chiếc mũ trong hệ thống nghi lễ truyền thống.

Dấu ấn mỹ thuật dân gian trên từng đường kim mũi chỉ

Điểm nổi bật của mũ Then nằm ở hình thức tạo tác độc đáo. Chiếc mũ thường có hình dáng như hai mái nhà úp vào nhau, được người Tày gọi là "ăn đình". Các nghệ nhân chế tác bằng phương pháp thêu hoặc tạo mũ sáp, kết hợp nhiều họa tiết mang tính biểu tượng.

Màu đỏ là gam màu chủ đạo trên mũ Then. Trong quan niệm của người Tày, Nùng, đây là màu sắc tượng trưng cho sự linh thiêng, may mắn và bình an. Trên nền đỏ ấy, các nghệ nhân khéo léo thêu hoặc đắp nổi những hình tượng quen thuộc như tứ linh (Long – Lân – Quy – Phụng), hình tiên nữ đánh đàn, quân binh cưỡi ngựa hay các tích truyện dân gian gắn với tín ngưỡng Then.

Đặc biệt, phía sau mũ thường được gắn nhiều dải tua ngũ sắc với các màu xanh, đỏ, vàng, tím, trắng. Không chỉ tạo vẻ đẹp thẩm mỹ, những dải tua này còn mang ý nghĩa biểu trưng cho thứ bậc và vị thế của người thực hành Then trong cộng đồng.

Hành trình của một di sản văn hóa sống

Then là loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc của người Tày, Nùng và Thái, kết hợp giữa âm nhạc, tín ngưỡng, diễn xướng và văn học dân gian. Năm 2019, thực hành Then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Trong hành trình bảo tồn di sản ấy, những hiện vật như mũ Then đóng vai trò quan trọng bởi đây là chứng tích vật chất phản ánh lịch sử phát triển của nghệ thuật Then qua nhiều thế hệ. Mỗi chiếc mũ đều mang dấu ấn riêng của từng dòng Then, từng nghệ nhân và từng vùng văn hóa.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, việc tìm hiểu mũ Then không chỉ giúp nhận diện giá trị nghệ thuật tạo hình mà còn góp phần giải mã những lớp nghĩa biểu tượng trong đời sống tinh thần của đồng bào Tày, Nùng.

Nỗ lực gìn giữ giá trị truyền thống

Những năm gần đây, nhiều địa phương có cộng đồng người Tày, Nùng sinh sống đã đẩy mạnh công tác kiểm kê, sưu tầm và trưng bày các hiện vật liên quan đến thực hành Then, trong đó có mũ Then cổ. Nhiều chiếc mũ quý đang được bảo tồn tại các bảo tàng, không gian văn hóa cộng đồng và các sự kiện quảng bá di sản nhằm giúp công chúng hiểu hơn về giá trị của loại hình văn hóa này.

Bên cạnh đó, các liên hoan hát Then – đàn tính, lễ hội văn hóa dân tộc và hoạt động trình diễn dân gian cũng tạo điều kiện để mũ Then tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, thay vì chỉ tồn tại như một hiện vật trưng bày.

Giữ gìn một biểu tượng của bản sắc Tày, Nùng

Giữa nhịp sống hiện đại, chiếc mũ Then vẫn là biểu tượng đặc biệt của văn hóa Tày, Nùng. Không chỉ phản ánh sự khéo léo của nghệ nhân dân gian, chiếc mũ còn lưu giữ những giá trị tín ngưỡng, nghệ thuật và tri thức cộng đồng đã được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Cùng với tiếng đàn tính và lời Then ngân vang giữa núi rừng Đông Bắc, mũ Then cổ tiếp tục kể câu chuyện về bản sắc văn hóa của một cộng đồng dân tộc đã góp phần làm nên sự phong phú của bức tranh văn hóa Việt Nam.

Ngọc Tùng tổng hợp