Lịch tre của người Mường – Cuốn lịch khắc trên tre lưu giữ tri thức ngàn đời

02/07/2026, 14:12

Lịch tre (lịch Đoi/Roi) của người Mường là hệ thống tri thức dân gian độc đáo được tạo nên từ việc quan sát mặt trăng và các vì sao, phản ánh kinh nghiệm sản xuất, đời sống và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Mường.

Không cần giấy bút hay những phép tính phức tạp, người Mường xưa đã sáng tạo nên lịch tre (lịch Đoi/Roi) bằng cách quan sát sự vận động của mặt trăng và các vì sao. Mỗi vạch khắc trên những thanh tre không chỉ ghi dấu thời gian mà còn chứa đựng tri thức về thiên nhiên, sản xuất và đời sống, trở thành một trong những di sản văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Mường.

Bộ lịch được tạo nên từ tri thức quan sát thiên nhiên

Theo các nhà nghiên cứu và nghệ nhân Mường, lịch tre ra đời từ quá trình nhiều thế hệ quan sát chu kỳ của mặt trăng và sao Đoi (Tua Rua). Bộ lịch gồm 12 thẻ tre, tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Trên mỗi thẻ khắc các ký hiệu biểu thị ngày, tháng và những hiện tượng tự nhiên như mưa, gió, bão, ngày tốt, ngày xấu, ngày thích hợp đi săn hay đánh cá.

"Cuốn cẩm nang" của người Mường

Đối với người Mường, lịch tre không đơn thuần để đếm thời gian mà còn là cơ sở để lựa chọn thời điểm gieo trồng, dựng nhà, cưới hỏi, tổ chức lễ hội hay tiến hành các công việc quan trọng. Những ký hiệu được khắc trên tre phản ánh kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ trong việc thích ứng với thiên nhiên và tổ chức đời sống cộng đồng.

Tri thức được khắc trên từng thanh tre

Mỗi thanh tre đều được dóc, vót và đánh bóng cẩn thận trước khi khắc ký hiệu. Người Mường chia tháng thành ba giai đoạn và sử dụng hệ thống biểu tượng riêng để nhận biết các thời điểm thuận lợi hoặc cần tránh trong năm. Đây được xem là một "ngôn ngữ" đặc biệt, chỉ những người am hiểu tri thức truyền thống mới có thể đọc và vận dụng chính xác.

Di sản được gìn giữ qua nhiều thế hệ

Hiện nay, lịch tre vẫn được một số nghệ nhân, thầy Mo và người cao tuổi lưu giữ, truyền dạy. Năm 2022, Tri thức dân gian lịch Tre của người Mường Hòa Bình được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tạo cơ sở để địa phương tiếp tục bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị trong giáo dục, văn hóa và du lịch cộng đồng.

Bản sắc Mường qua từng vạch khắc

Lịch tre không chỉ phản ánh khả năng quan sát thiên văn của người Mường mà còn là minh chứng cho tư duy sáng tạo và tri thức bản địa được bồi đắp qua hàng trăm năm. Mỗi thanh tre lưu giữ một phần ký ức văn hóa, góp phần làm phong phú kho tàng tri thức của các dân tộc Việt Nam và khẳng định giá trị của bản sắc Mường trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

Ngọc Mai tổng hợp