Độc đáo lễ hội cả cộng đồng người Mường xuống suối đánh cá – Nét văn hóa gắn với nền văn minh lúa nước

04/06/2026, 17:29

Lễ hội đánh cá suối truyền thống của người Mường tại xã Toàn Thắng, Phú Thọ là nét văn hóa độc đáo gắn với nền nông nghiệp lúa nước và đang được đề xuất công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giữa tiếng cồng chiêng vang vọng núi đồi và dòng suối trong xanh của vùng Mường cổ, hàng trăm người dân cùng xuống nước đánh cá trong niềm hân hoan ngày hội. Lễ hội đánh cá suối truyền thống tại xã Toàn Thắng, tỉnh Phú Thọ không chỉ là một hoạt động sinh hoạt cộng đồng mà còn là di sản văn hóa đặc sắc phản ánh đời sống nông nghiệp lúa nước, tín ngưỡng dân gian và tinh thần đoàn kết của đồng bào Mường được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giữa tháng 5 hằng năm, khi những thửa ruộng vùng Mường đã hoàn thành việc cấy lúa đầu vụ, đồng bào Mường tại xã Toàn Thắng, tỉnh Phú Thọ lại nô nức tổ chức Lễ hội đánh cá suối truyền thống. Đây là một trong những lễ hội dân gian độc đáo còn được bảo tồn khá nguyên vẹn, phản ánh rõ nét đời sống sản xuất nông nghiệp và tín ngưỡng cộng đồng của người Mường vùng Đất Tổ.

Theo các bậc cao niên, lễ hội có nguồn gốc từ đời sống lao động của người Mường Tló xưa. Sau những ngày xuống đồng làm cỏ lúa, người dân cùng nhau tổ chức đánh bắt cá tại các dòng suối tự nhiên để cải thiện bữa ăn và cầu mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Theo thời gian, hoạt động này trở thành một nghi lễ cộng đồng mang đậm giá trị văn hóa, tín ngưỡng và được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Lễ hội còn gắn với những truyền thuyết về các vị tiền nhân có công khai phá đất đai, đắp đập dẫn nước và truyền dạy nghề nông cho người dân địa phương. Những câu chuyện về ông Hun, chàng Hin hay Khang bà Ưới Tlục vẫn được người dân kể lại như một phần ký ức lịch sử của vùng Mường cổ. Đối với đồng bào nơi đây, lễ hội không chỉ là dịp vui chơi mà còn là cách thể hiện lòng biết ơn đối với tổ tiên và những người đã đặt nền móng cho cuộc sống cộng đồng hôm nay.

Điểm nhấn đặc biệt nhất của lễ hội là nghi thức đánh cá tập thể tại các khu vực suối Khoang Lở và Khoang Tló. Khi tiếng chiêng, tiếng trống vang lên báo hiệu khai hội, hàng trăm người dân mang theo nơm, vó, chài, lưới cùng xuống suối bắt cá. Không khí trở nên sôi động bởi tiếng reo hò, tiếng nước vỗ và niềm vui hiện rõ trên gương mặt của mọi người. Từ người già, thanh niên đến trẻ nhỏ đều tham gia ngày hội như một hoạt động gắn kết cộng đồng đầy ý nghĩa.

Đối với người Mường, những con cá đánh bắt được không chỉ là nguồn thực phẩm mà còn mang ý nghĩa tâm linh. Những con cá lớn và đẹp nhất sẽ được lựa chọn để dâng cúng Thành hoàng làng và các vị thần linh. Nghi thức này thể hiện sự tri ân đối với thiên nhiên, nguồn nước và tổ tiên đã che chở, giúp cộng đồng có cuộc sống ổn định qua nhiều thế hệ.

Bên cạnh hoạt động đánh cá, lễ hội còn mở ra một không gian văn hóa Mường đặc sắc với nhiều hoạt động truyền thống. Tiếng cồng chiêng vang vọng giữa núi rừng tạo nên âm hưởng đặc trưng của văn hóa Mường. Các làn điệu dân ca, hát giao duyên được cất lên bên dòng suối, tái hiện đời sống tinh thần phong phú của cư dân bản địa. Những trò chơi dân gian như bắn nỏ, kéo co, chèo bè mảng, quăng chài hay thi chế biến ẩm thực truyền thống cũng thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Một trong những hoạt động gây ấn tượng mạnh tại lễ hội những năm gần đây là chương trình hòa tấu 200 chiêng Mường. Âm thanh cồng chiêng vang vọng giữa núi đồi không chỉ tạo nên không khí lễ hội sôi động mà còn góp phần tôn vinh Không gian văn hóa cồng chiêng Mường – một giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng người Mường vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Không gian lễ hội còn là dịp để các xóm giới thiệu những sản vật đặc trưng như cá suối, rượu cần, rau rừng, măng rừng cùng các sản phẩm thủ công truyền thống. Đây là cơ hội để quảng bá văn hóa địa phương, đồng thời góp phần phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc dân tộc. Những năm gần đây, lễ hội ngày càng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh đến trải nghiệm, tìm hiểu văn hóa Mường.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của Lễ hội đánh cá suối không chỉ nằm ở những hoạt động vui chơi hay tín ngưỡng dân gian, mà còn ở thông điệp về sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Từ việc khai thác nguồn lợi thủy sản theo hình thức cộng đồng đến nghi lễ tri ân nguồn nước và tổ tiên, tất cả đều phản ánh tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế kỷ sinh tồn trên vùng đất trung du.

Trong bối cảnh nhiều phong tục truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, việc cộng đồng người Mường ở Toàn Thắng vẫn duy trì và trao truyền lễ hội qua nhiều thế hệ là điều đáng quý. Hiện địa phương đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị đưa Lễ hội đánh cá suối truyền thống vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của lễ hội trong đời sống đương đại.

Từ một hoạt động gắn với sản xuất nông nghiệp, lễ hội hôm nay đã trở thành biểu tượng văn hóa của cộng đồng người Mường. Dòng suối nơi người dân cùng nhau đánh cá mỗi mùa hội không chỉ mang lại nguồn lợi từ thiên nhiên mà còn lưu giữ ký ức, phong tục và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua bao thế hệ, góp phần làm phong phú thêm bức tranh đa dạng của văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Mai Anh tổng hợp