“Nhật thực” và hành trình đưa cải lương Việt Nam chạm tới sân khấu quốc tế bằng ngôn ngữ đương đại

04/06/2026, 16:21

Từ một loại hình nghệ thuật ra đời hơn một thế kỷ trước tại Nam Bộ, cải lương đang cho thấy sức sống mạnh mẽ khi từng bước chinh phục khán giả quốc tế. Thành công của vở cải lương thể nghiệm “Nhật thực” tại Liên hoan Sân khấu Nam Á và Đông Nam Á 2026 không chỉ là niềm tự hào của ê-kíp thực hiện mà còn mở ra góc nhìn mới về khả năng hội nhập của nghệ thuật truyền thống Việt Nam trong thời đại toàn cầu hóa.

Khi cải lương Việt Nam vượt qua biên giới ngôn ngữ

Trong những năm gần đây, câu chuyện đưa nghệ thuật truyền thống Việt Nam ra thế giới luôn được giới văn hóa quan tâm. Giữa bối cảnh đó, thành công của vở cải lương thể nghiệm “Nhật thực” tại Liên hoan Sân khấu Nam Á và Đông Nam Á 2026 đã mang đến tín hiệu tích cực cho sân khấu cải lương.

Tại liên hoan diễn ra ở Vân Nam (Trung Quốc), “Nhật thực” đã giành giải Vở diễn xuất sắc nhất cùng 5 giải thưởng cá nhân dành cho đạo diễn, nhạc sĩ và các diễn viên chính. Đây là lần thứ hai liên tiếp tác phẩm này ghi dấu ấn trên sân khấu quốc tế sau thành công tại Liên hoan Sân khấu quốc tế ASEAN năm 2025.

Thành tích ấy không đơn thuần là một bảng vàng giải thưởng. Quan trọng hơn, nó cho thấy cải lương – một loại hình sân khấu đặc trưng của Việt Nam – hoàn toàn có khả năng tiếp cận khán giả quốc tế nếu tìm được phương thức thể hiện phù hợp với hơi thở đương đại.

Từ một kịch bản kinh điển đến cuộc tái sinh của sân khấu cải lương

Nguồn gốc của “Nhật thực” bắt đầu từ tác phẩm “Diễn kịch một mình” của cố soạn giả Lê Duy Hạnh, từng gây tiếng vang lớn vào đầu thập niên 1990 qua phần thể hiện của NSND Bạch Tuyết.

Đây là một tác phẩm giàu tính triết lý, đi sâu vào thế giới nội tâm của người nghệ sĩ và những trăn trở về nghệ thuật. Chính chiều sâu tư tưởng ấy đã tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt nhưng đồng thời cũng khiến tác phẩm trở thành thử thách lớn đối với bất kỳ đạo diễn nào muốn chuyển thể.

Năm 2019, đạo diễn Lê Nguyên Đạt quyết định chuyển thể kịch bản sang hình thức cải lương thể nghiệm với tên gọi “Nhật thực”. Từ một cấu trúc độc diễn, tác phẩm liên tục được chỉnh sửa, phát triển qua nhiều phiên bản khác nhau nhằm tìm kiếm cách kể chuyện phù hợp hơn với công chúng hiện đại.

Phiên bản tham dự liên hoan quốc tế năm 2026 được xem là kết quả của quá trình sáng tạo kéo dài nhiều năm. Vở diễn được tinh gọn còn khoảng 60 phút nhưng vẫn giữ được chiều sâu tư tưởng, đồng thời tạo ra nhịp điệu sân khấu nhanh, hiện đại và dễ tiếp cận hơn với khán giả quốc tế.

Định vị cải lương bằng ngôn ngữ sân khấu đương đại

Một trong những thách thức lớn nhất khi đưa cải lương ra thế giới là rào cản ngôn ngữ.

Khán giả nước ngoài khó có thể cảm nhận hết vẻ đẹp của từng câu vọng cổ hay các làn điệu truyền thống thông qua phụ đề. Vì vậy, thay vì chỉ dựa vào ngôn từ, “Nhật thực” lựa chọn một phương thức tiếp cận khác: sử dụng ngôn ngữ sân khấu mang tính phổ quát.

Âm nhạc, chuyển động hình thể, ánh sáng, nhịp điệu và cảm xúc trở thành cầu nối giúp khán giả quốc tế hiểu được tinh thần của tác phẩm. Đây cũng là yếu tố được nhiều chuyên gia đánh giá là chìa khóa thành công của vở diễn trên sân khấu quốc tế.

Điều đáng chú ý là dù được làm mới bằng tư duy hiện đại, “Nhật thực” vẫn giữ nguyên cốt lõi của cải lương. Những câu ca, làn điệu và chất tự sự đặc trưng của sân khấu Nam Bộ vẫn hiện diện như linh hồn của tác phẩm.

Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại giúp vở diễn vừa giữ được bản sắc dân tộc, vừa đủ sức đối thoại với khán giả toàn cầu.

Thành công của “Nhật thực” và bài học cho sân khấu truyền thống

Hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, cải lương đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Sự cạnh tranh của các loại hình giải trí hiện đại từng khiến không ít người lo ngại về tương lai của sân khấu truyền thống.

Tuy nhiên, hành trình của “Nhật thực” cho thấy một hướng đi mới: bảo tồn không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi hình thức cũ. Ngược lại, việc đổi mới phương thức biểu đạt là điều cần thiết để nghệ thuật truyền thống tiếp tục tồn tại trong đời sống đương đại.

Thành công của vở diễn là minh chứng cho việc cải lương hoàn toàn có thể thích nghi với nhu cầu thưởng thức mới mà không đánh mất bản sắc. Khi được đặt trong tư duy dàn dựng hiện đại, những giá trị cốt lõi của cải lương vẫn có khả năng chạm đến cảm xúc của khán giả ở nhiều nền văn hóa khác nhau.

Vai trò của thế hệ nghệ sĩ mới

Đằng sau thành công của “Nhật thực” là sự đóng góp của nhiều nghệ sĩ thuộc các thế hệ khác nhau.

Những tên tuổi như Lê Nguyên Đạt, Lê Trung Thảo, Bình Tinh, Lê Hải hay nhạc sĩ Võ Thanh Liêm đã cho thấy tinh thần dấn thân và sáng tạo trong việc làm mới cải lương. Thành công của họ không chỉ đến từ kỹ năng nghề nghiệp mà còn từ khát vọng đưa nghệ thuật truyền thống Việt Nam bước ra thế giới.

Đặc biệt, sự xuất hiện của những nghệ sĩ trẻ trong các dự án cải lương thể nghiệm đang mở ra hy vọng mới cho loại hình nghệ thuật này. Họ chính là cầu nối giữa di sản sân khấu truyền thống và công chúng đương đại.

Nữ diễn viên Bình Tinh (phải) và đạo diễn Lê Nguyên Đạt

Cải lương trong hành trình quảng bá văn hóa Việt Nam

Ở góc độ rộng hơn, thành công của “Nhật thực” còn mang ý nghĩa như một hoạt động ngoại giao văn hóa.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia sử dụng nghệ thuật để xây dựng hình ảnh quốc gia, việc một vở cải lương Việt Nam được ghi nhận tại liên hoan quốc tế góp phần khẳng định sức hấp dẫn của văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

Mỗi lần cải lương xuất hiện trên sân khấu thế giới không chỉ là cơ hội giới thiệu một loại hình nghệ thuật mà còn là dịp quảng bá lịch sử, bản sắc và tâm hồn người Việt.

Thu Hương tổng hợp