Hành trình đưa Xẩm Việt ra thế giới: Khi làn điệu dân gian chạm đến bản đồ âm nhạc quốc tế

04/06/2026, 15:01

Hát Xẩm đang từng bước hồi sinh và vươn ra thế giới. Khám phá hành trình đưa loại hình âm nhạc dân gian đặc sắc của Việt Nam chạm đến bản đồ âm nhạc quốc tế.

Từng là loại hình nghệ thuật dân gian gắn với những gánh hát rong nơi chợ quê Bắc Bộ, hát Xẩm đã có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Thế nhưng bằng những nỗ lực bền bỉ của các nghệ nhân, nhà nghiên cứu và thế hệ nghệ sĩ trẻ, Xẩm đang từng bước hồi sinh, vượt khỏi không gian truyền thống để xuất hiện trên các sân khấu quốc tế. Hành trình ấy không chỉ là câu chuyện bảo tồn một di sản âm nhạc mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam trong thời đại hội nhập.

Xẩm – thanh âm của đời sống dân gian Bắc Bộ

Xẩm là loại hình âm nhạc dân gian đặc sắc của Việt Nam, xuất hiện từ nhiều thế kỷ trước và phát triển mạnh ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Trong lịch sử, những nghệ nhân Xẩm thường biểu diễn tại chợ, bến nước, đình làng hay trên các tuyến tàu điện Hà Nội xưa. Nội dung các bài Xẩm phản ánh đời sống xã hội, truyền tải những câu chuyện dân gian, giá trị đạo đức và tâm tư của người lao động.

Điểm đặc biệt của Xẩm nằm ở khả năng kể chuyện bằng âm nhạc. Những làn điệu mộc mạc kết hợp cùng đàn nhị, đàn bầu, phách và trống đã tạo nên một loại hình nghệ thuật vừa gần gũi vừa giàu chiều sâu văn hóa. Chính điều này giúp Xẩm trở thành một phần quan trọng trong kho tàng âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Từ nguy cơ thất truyền đến hành trình hồi sinh

Bước sang thế kỷ XX, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội và sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, Xẩm dần vắng bóng trong đời sống cộng đồng. Nhiều nghệ nhân cao tuổi lần lượt qua đời, trong khi lớp kế cận ngày càng ít quan tâm đến nghệ thuật truyền thống. Có thời điểm, Xẩm được xem là một trong những loại hình dân ca đứng trước nguy cơ mai một nghiêm trọng.

Tuy nhiên, từ đầu thế kỷ XXI, nhiều chương trình bảo tồn và phục dựng đã được triển khai. Các câu lạc bộ Xẩm, lớp truyền dạy cộng đồng, chương trình biểu diễn định kỳ và dự án nghiên cứu đã góp phần đưa loại hình nghệ thuật này trở lại với công chúng. Hà Nội trở thành một trong những trung tâm hồi sinh Xẩm với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và người yêu văn hóa dân gian.

Khi Xẩm bước ra khỏi không gian truyền thống

Một trong những yếu tố quan trọng giúp Xẩm tiếp cận công chúng hiện đại là sự đổi mới trong cách thể hiện. Nhiều nghệ sĩ trẻ đã mạnh dạn kết hợp Xẩm với các hình thức trình diễn đương đại, ứng dụng công nghệ sân khấu, ghi âm chất lượng cao và phát hành trên các nền tảng số.

Thay vì chỉ xuất hiện trong các không gian truyền thống, Xẩm ngày nay được trình diễn tại các lễ hội văn hóa, chương trình giao lưu quốc tế, sân khấu nghệ thuật đương đại và các sự kiện quảng bá văn hóa Việt Nam. Những cách tiếp cận mới giúp khán giả trẻ dễ dàng tiếp cận hơn mà vẫn giữ được tinh thần cốt lõi của nghệ thuật Xẩm.

Chạm ngõ bản đồ âm nhạc quốc tế

Điều đáng chú ý là nhiều khán giả quốc tế dù không hiểu tiếng Việt vẫn bị cuốn hút bởi âm sắc, tiết tấu và cảm xúc trong các làn điệu Xẩm. Sự đón nhận tự nhiên này cho thấy âm nhạc dân gian Việt Nam sở hữu những giá trị phổ quát có thể vượt qua rào cản ngôn ngữ và văn hóa.

Các chương trình giao lưu văn hóa quốc tế trong những năm gần đây đã tạo cơ hội để Xẩm xuất hiện trước bạn bè thế giới. Thông qua các buổi biểu diễn, workshop, liên hoan nghệ thuật và nền tảng trực tuyến, loại hình nghệ thuật từng gắn với những phiên chợ quê đang dần được biết đến như một đại diện độc đáo của âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Nhiều chuyên gia văn hóa nhận định rằng, trong bối cảnh thế giới ngày càng quan tâm đến các giá trị bản địa, Xẩm có tiềm năng trở thành một sản phẩm văn hóa đặc trưng giúp quảng bá hình ảnh Việt Nam ra quốc tế, tương tự cách flamenco của Tây Ban Nha hay fado của Bồ Đào Nha đã làm được.

Bảo tồn di sản bằng ngôn ngữ của thời đại

Soobin hát xẩm "Mục hạ vô nhân" cùng nghệ sĩ Huỳnh Tú và Binz.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, một loại hình nghệ thuật chỉ thực sự sống khi được cộng đồng tiếp nhận và thích nghi với thời đại. Với Xẩm, bảo tồn không có nghĩa là đóng khung trong quá khứ mà là tìm cách đưa những giá trị truyền thống bước vào đời sống đương đại.

Việc số hóa tư liệu, xây dựng chương trình giáo dục, tổ chức các hoạt động trải nghiệm và phát triển sản phẩm âm nhạc mới trên nền chất liệu Xẩm đang mở ra những hướng đi tích cực cho tương lai. Đây cũng là cách để di sản tiếp tục tồn tại trong tâm thức của thế hệ trẻ.

Để tiếng Xẩm tiếp tục ngân vang

Hành trình đưa Xẩm chạm đến bản đồ âm nhạc quốc tế không phải câu chuyện của riêng các nghệ sĩ hay nhà nghiên cứu mà là nỗ lực chung của cả cộng đồng trong việc gìn giữ di sản văn hóa dân tộc.

Từ những gánh hát rong nơi chợ quê đến các sân khấu quốc tế, Xẩm đã chứng minh sức sống mạnh mẽ của một loại hình nghệ thuật dân gian tưởng như bị lãng quên. Mỗi làn điệu cất lên hôm nay không chỉ kể lại câu chuyện của quá khứ mà còn mở ra cơ hội để văn hóa Việt Nam được thế giới biết đến, trân trọng và yêu mến hơn trong tương lai.

Thu Hương tổng hợp