Tết Đoan Ngọ và tục “giết sâu bọ”: Nét đẹp văn hóa dân gian của người Việt

15/06/2026, 14:11

Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 âm lịch là ngày lễ truyền thống gắn với tục giết sâu bọ của người Việt. Cùng tìm hiểu ý nghĩa, thời điểm thực hiện và những giá trị văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Từ bao đời nay, Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 âm lịch đã trở thành một trong những ngày lễ truyền thống đặc sắc của người Việt. Không chỉ gắn với tục ăn cơm rượu nếp và hoa quả đầu mùa, ngày Tết này còn nổi tiếng với nghi thức “giết sâu bọ” được thực hiện vào sáng sớm để cầu mong sức khỏe, xua đuổi bệnh tật và đón một mùa vụ thuận lợi. Dù trải qua nhiều đổi thay của thời gian, những phong tục ấy vẫn được gìn giữ như một phần ký ức văn hóa của nhiều gia đình Việt Nam.

Vì sao Tết Đoan Ngọ được gọi là Tết giết sâu bọ?

Trong văn hóa dân gian Việt Nam, Tết Đoan Ngọ còn được gọi bằng cái tên quen thuộc là Tết giết sâu bọ. Theo quan niệm của người xưa, thời điểm chuyển mùa giữa năm là lúc sâu bệnh phát triển mạnh, ảnh hưởng đến mùa màng và sức khỏe con người. Người dân tin rằng trong cơ thể cũng tồn tại những loại “sâu bọ” gây hại cần được loại bỏ bằng các món ăn đặc trưng trong ngày này.

Dân gian còn lưu truyền câu chuyện về ông lão Đôi Truân. Tương truyền, khi sâu bọ phá hoại mùa màng, ông đã hướng dẫn người dân lập lễ cúng đơn giản với bánh tro, trái cây và thực hiện các động tác vận động trước nhà. Sau đó sâu bọ bị tiêu diệt, mùa màng được bảo vệ. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch trở thành ngày “diệt sâu bọ” trong đời sống văn hóa của người Việt.

“Giết sâu bọ” vào giờ nào theo phong tục dân gian?

Theo quan niệm truyền thống, thời điểm thích hợp nhất để thực hiện tục giết sâu bọ là vào sáng sớm ngay sau khi thức dậy, trước khi dùng các bữa ăn chính trong ngày. Người xưa cho rằng đây là lúc những loại ký sinh và tác nhân gây hại trong cơ thể hoạt động mạnh nhất, nên việc ăn cơm rượu nếp cùng các loại trái cây đầu mùa sẽ giúp “tiêu diệt” chúng hiệu quả.

Nhiều gia đình vẫn duy trì thói quen ăn cơm rượu nếp trong khoảng từ 5 giờ đến 7 giờ sáng. Đây được xem là khoảng thời gian lý tưởng nhất để thực hiện nghi thức mang ý nghĩa cầu sức khỏe và thanh lọc cơ thể theo quan niệm dân gian.

Bên cạnh đó, đối với việc cúng gia tiên trong ngày Đoan Ngọ, nhiều gia đình lựa chọn giờ Ngọ (từ 11 giờ đến 13 giờ). Theo triết lý phương Đông, đây là thời điểm dương khí đạt cực thịnh, tượng trưng cho sự sinh sôi, phát triển và xua đuổi điều không may.

Những món ăn không thể thiếu trong ngày mùng 5 tháng 5

Nhắc đến Tết Đoan Ngọ, nhiều người nhớ ngay đến những bát cơm rượu nếp thơm nồng. Đây được xem là món ăn đặc trưng nhất của ngày lễ này ở cả ba miền đất nước. Người dân tin rằng vị cay nồng của men rượu cùng quá trình lên men tự nhiên sẽ giúp thanh lọc cơ thể và “diệt sâu bọ” theo quan niệm dân gian.

Bên cạnh cơm rượu nếp, các loại trái cây đầu mùa như mận, vải, đào hay xoài cũng xuất hiện trên mâm cúng và bàn ăn của nhiều gia đình. Đây là thời điểm nhiều loại quả bước vào vụ thu hoạch, tượng trưng cho sự sung túc và thành quả lao động sau những tháng ngày sản xuất.

Tùy từng vùng miền, người dân còn chuẩn bị bánh tro, chè kê, chè đậu đen hoặc các món ăn truyền thống khác để dâng cúng tổ tiên và thưởng thức cùng gia đình.

Giá trị văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ

Ngày nay, dù khoa học không còn lý giải tục “giết sâu bọ” theo nghĩa đen như quan niệm dân gian xưa, Tết Đoan Ngọ vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa người Việt. Những nghi thức truyền thống được duy trì không chỉ vì yếu tố tâm linh mà còn bởi giá trị gắn kết gia đình và nhắc nhớ về cội nguồn văn hóa dân tộc.

Trong nhiều gia đình, mâm cơm ngày mùng 5 tháng 5 là dịp để các thế hệ quây quần bên nhau, cùng chuẩn bị lễ vật, kể cho con cháu nghe những câu chuyện dân gian và truyền lại các phong tục cổ truyền. Chính sự tiếp nối ấy đã giúp Tết Đoan Ngọ trở thành một phần ký ức văn hóa bền vững trong đời sống người Việt.

Giữ gìn một nét đẹp văn hóa dân tộc

Giữa nhịp sống hiện đại, Tết Đoan Ngọ vẫn hiện diện như một dấu mốc văn hóa đặc biệt trong năm. Dù cách thức tổ chức có thể thay đổi theo từng gia đình và từng vùng miền, tinh thần hướng về tổ tiên, trân trọng sức khỏe và gìn giữ bản sắc truyền thống vẫn luôn được duy trì.

Tục giết sâu bọ vì thế không chỉ là một nghi thức dân gian mà còn là biểu tượng cho khát vọng về cuộc sống bình an, mùa màng bội thu và sự gắn kết của cộng đồng người Việt qua nhiều thế hệ.

Trà My tổng hợp