Nhà vườn, nhà rường Huế: Giữ hồn di sản giữa vòng xoáy đô thị hóa

21/05/2026, 11:03

Giữa tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, hệ thống nhà vườn Huế và nhà rường Huế đang đứng trước nhiều thách thức trong công tác bảo tồn. Trước thực tế đó, Huế đang từng bước tìm hướng đi hài hòa giữa phát triển đô thị hiện đại và gìn giữ bản sắc văn hóa đặc trưng của đô thị di sản.

Áp lực đô thị hóa và nguy cơ mai một không gian di sản

Theo ông Phan Thanh Hải, quá trình đô thị hóa đang tạo ra nhiều áp lực đối với hệ thống nhà vườn, nhà rường truyền thống. Nhiều khu vực từng mang đậm dấu ấn kiến trúc và cảnh quan đặc trưng của Huế nay dần bị chia tách đất đai, thu hẹp diện tích hoặc chuyển đổi công năng sử dụng, làm biến đổi không gian văn hóa vốn được xem là “linh hồn” của nhà vườn Huế.

Không chỉ chịu tác động từ quá trình phát triển đô thị, nhiều ngôi nhà rường còn xuống cấp bởi thiên tai và điều kiện khí hậu khắc nghiệt miền Trung. Trong khi đó, chi phí trùng tu, bảo tồn khá lớn, việc tìm kiếm vật liệu truyền thống và đội ngũ thợ thủ công am hiểu kỹ thuật cổ ngày càng khó khăn.

Một thực tế đáng lo ngại khác là sự thay đổi trong nhận thức của một bộ phận người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nhiều công trình bị cải tạo tùy tiện hoặc bán tháo các cấu kiện gỗ cổ, khiến giá trị nguyên bản của di sản dần mai một.

Theo ông Phan Thanh Hải, nhà vườn Huế không đơn thuần là một công trình kiến trúc mà là một không gian văn hóa tổng thể, gắn với lối sống, triết lý ứng xử và cảnh quan sinh thái đặc trưng của vùng đất Cố đô. Vì vậy, bảo tồn nhà vườn cũng chính là giữ gìn bản sắc văn hóa Huế trong tiến trình hiện đại hóa.

Bảo tồn di sản theo hướng “sống cùng đời sống”

Những năm qua, Huế đã triển khai nhiều chính sách nhằm bảo vệ và phát huy giá trị hệ thống nhà vườn, nhà rường truyền thống. Thành phố thực hiện hỗ trợ kinh phí trùng tu các công trình tiêu biểu, ban hành quy chế quản lý kiến trúc cảnh quan khu vực đô thị di sản và hỗ trợ lập hồ sơ khoa học cho nhiều nhà vườn có giá trị đặc biệt.

Song song với nguồn lực nhà nước, Huế cũng đẩy mạnh xã hội hóa công tác bảo tồn thông qua các mô hình du lịch trải nghiệm, homestay văn hóa, không gian trình diễn nghệ thuật truyền thống… Qua đó giúp người dân có thêm nguồn thu để tái đầu tư cho việc gìn giữ di sản.

Theo lãnh đạo ngành Văn hóa Huế, thay vì “bảo tồn tĩnh”, thành phố đang hướng đến mô hình “bảo tồn sống” — đưa di sản vào đời sống đương đại để tạo ra giá trị kinh tế và văn hóa mới. Khi nhà rường, nhà vườn trở thành không gian du lịch văn hóa, trải nghiệm nghệ thuật hay sinh hoạt cộng đồng, người dân sẽ chủ động gìn giữ hơn.

Hướng tới mô hình đô thị di sản bền vững

Trong định hướng phát triển mới sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ năm 2025, Huế xác định xây dựng mô hình “đô thị di sản, văn hóa, sinh thái, cảnh quan”, lấy di sản làm nền tảng cho phát triển bền vững.

Theo đó, thành phố sẽ tiếp tục xây dựng các tuyến du lịch trải nghiệm nhà vườn, kết nối với Ca Huế, áo dài, thư pháp, trà đạo và các làng nghề truyền thống. Một số nhà vườn tiêu biểu cũng sẽ được định hướng trở thành không gian văn hóa cộng đồng, nơi tổ chức hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản và trải nghiệm văn hóa bản địa cho du khách.

Giữa vòng xoáy hiện đại hóa, những ngôi nhà rường cổ kính vẫn không chỉ là nơi lưu giữ ký ức của vùng đất Cố đô, mà còn là biểu tượng của triết lý sống hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa truyền thống với hiện đại. Giữ gìn nhà vườn, nhà rường Huế hôm nay cũng chính là gìn giữ hồn cốt văn hóa Huế cho mai sau.

Thu Hương tổng hợp