Lễ hội vật cầu nước làng Vân – Di sản độc đáo phản ánh tín ngưỡng cầu mùa của cư dân Kinh Bắc

04/06/2026, 17:40

Lễ hội vật cầu nước làng Vân ở Bắc Ninh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mang đậm tín ngưỡng cầu mùa, tinh thần thượng võ và dấu ấn văn minh lúa nước của cư dân Kinh Bắc.

Nhắc đến các lễ hội dân gian đặc sắc của vùng Kinh Bắc, bên cạnh hội Lim hay các lễ hội gắn với dân ca quan họ, nhiều người không khỏi ấn tượng với lễ hội vật cầu nước làng Vân. Đây là một lễ hội mang đậm dấu ấn văn minh lúa nước, kết hợp giữa tín ngưỡng dân gian, tinh thần thượng võ và các yếu tố sinh hoạt cộng đồng đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Lễ hội được tổ chức tại làng Vân, nay thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh, vùng đất nằm bên bờ sông Cầu nổi tiếng với nghề nấu rượu truyền thống và hệ thống di sản văn hóa lâu đời. Theo các tài liệu dân gian, hội vật cầu nước gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tam Giang – hai vị tướng Trương Hống và Trương Hát, những người có công giúp Triệu Quang Phục chống quân Lương vào thế kỷ VI. Vì vậy, bên cạnh ý nghĩa cầu mùa, lễ hội còn thể hiện tinh thần tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công bảo vệ đất nước.

Điểm đặc biệt khiến lễ hội vật cầu nước làng Vân trở nên khác biệt so với nhiều lễ hội dân gian khác chính là không gian thi đấu. Thay vì sân cỏ hay sân đình, cuộc tranh tài diễn ra trên một sân bùn rộng khoảng 200m² được tạo nên từ đất và nước lấy từ sông Cầu. Người dân quan niệm nước sông mang nguồn sinh khí của đất trời, vì vậy việc đưa nước vào sân đấu vừa mang ý nghĩa nghi lễ vừa gắn với ước vọng về sự sinh sôi, phát triển của mùa màng.

Nhân vật trung tâm của lễ hội là 16 “quân cầu” được tuyển chọn từ các giáp trong làng. Theo lệ truyền thống, những người tham gia phải là thanh niên khỏe mạnh, có đạo đức tốt và được cộng đồng tín nhiệm. Trước khi bước vào cuộc tranh tài, các quân cầu thực hiện nghi thức tế lễ tại đền Đức Thánh Tam Giang để xin phép thần linh. Sau nghi lễ này, họ chính thức đại diện cho cộng đồng tham gia hội vật cầu nước.

Một nét độc đáo khác là nghi thức uống “rượu trận” trước giờ thi đấu. Những chén rượu làng Vân được các bậc cao niên trao tận tay các quân cầu như lời chúc sức khỏe, tinh thần đoàn kết và sự công bằng trong cuộc tranh tài. Nghi thức này đã tồn tại qua nhiều thế hệ và trở thành một phần không thể thiếu của ngày hội.

Tâm điểm của lễ hội là quả cầu gỗ mít nguyên khối nặng gần 20kg, được cho là đã tồn tại hơn 300 năm. Quả cầu được gìn giữ cẩn thận trong đền và chỉ mang ra sử dụng vào những ngày hội lớn. Khi tiếng trống hội vang lên, hai đội quân cầu lao vào sân bùn để tranh cướp và tìm cách đưa quả cầu xuống hố của đối phương. Trong tiếng reo hò của hàng nghìn người xem, những thân hình lấm đầy bùn đất liên tục vật lộn, phối hợp và tranh chấp quyết liệt nhằm giành lợi thế cho đội mình.

Nhìn bề ngoài, đây là một cuộc thi sức mạnh tập thể. Tuy nhiên, ẩn sau những màn tranh cầu đầy kịch tính là tầng ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Theo quan niệm dân gian, quả cầu tượng trưng cho Mặt Trời – nguồn sinh khí của vạn vật, còn hai hố cầu tượng trưng cho lòng đất. Khi quả cầu được đưa xuống hố, người xưa gửi gắm ước vọng về sự giao hòa giữa trời và đất, cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối sinh sôi và mùa màng bội thu. Đây là nét tín ngưỡng tiêu biểu của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Các nhà nghiên cứu văn hóa cũng cho rằng hình thức tranh cầu dưới sân bùn còn phản ánh dấu ấn của nền văn minh lúa nước. Hình ảnh những trai làng vật lộn trong bùn đất gợi liên tưởng đến lao động sản xuất trên đồng ruộng, đồng thời thể hiện sức mạnh cộng đồng – yếu tố quyết định sự thành công của sản xuất nông nghiệp truyền thống. Một số giả thuyết còn cho rằng trò chơi này có thể liên quan đến hình thức luyện quân thủy chiến của cư dân vùng ven sông Cầu trong quá khứ.

Sau nhiều năm gián đoạn bởi chiến tranh và biến động xã hội, lễ hội được người dân địa phương phục dựng trở lại từ năm 2002. Sự hồi sinh của lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa cộng đồng mà còn góp phần khôi phục những giá trị truyền thống từng có nguy cơ mai một. Đặc biệt, năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh Hội vật cầu nước làng Vân vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của lễ hội trong kho tàng di sản Việt Nam.

Ngày nay, mỗi mùa lễ hội, hàng nghìn du khách từ nhiều địa phương lại tìm về làng Vân để chứng kiến những màn tranh cầu độc đáo trên sân bùn. Không chỉ hấp dẫn bởi tính kịch tính, lễ hội còn mang đến cơ hội để công chúng hiểu hơn về đời sống văn hóa của cư dân Kinh Bắc, về tín ngưỡng nông nghiệp và những giá trị cộng đồng được gìn giữ suốt nhiều thế kỷ.

Giữa nhịp sống hiện đại, lễ hội vật cầu nước làng Vân vẫn tiếp tục được người dân bảo tồn nguyên vẹn từ nghi thức tế Thánh, tuyển chọn quân cầu đến việc lấy nước từ sông Cầu để tạo sân đấu. Điều đó cho thấy sức sống bền bỉ của di sản dân gian trong đời sống cộng đồng. Không chỉ là một trò chơi lễ hội, vật cầu nước làng Vân còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết, niềm tin vào thiên nhiên và khát vọng về cuộc sống no đủ của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ từ bao đời nay.

Mai Ngọc tổng hợp