Làng gốm Phù Lãng: Khi di sản làng nghề trở thành trải nghiệm văn hóa

17/06/2026, 11:00

Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) đang hồi sinh mạnh mẽ nhờ kết hợp sản xuất gốm truyền thống với du lịch trải nghiệm, góp phần bảo tồn và lan tỏa giá trị của một di sản làng nghề hơn 700 năm tuổi.

Từng có giai đoạn đối mặt với nguy cơ mai một khi thị trường tiêu thụ thu hẹp và nhiều lao động trẻ rời quê, làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh) nay đang tìm được hướng đi mới nhờ kết hợp sản xuất thủ công với du lịch trải nghiệm. Không chỉ bán sản phẩm gốm, người dân nơi đây còn kể câu chuyện về lịch sử làng nghề, đưa du khách trực tiếp tham gia vào quá trình chế tác, góp phần hồi sinh một di sản nghề thủ công có tuổi đời hàng trăm năm.

Hơn 700 năm giữ lửa nghề gốm Kinh Bắc

Nằm bên dòng sông Cầu thuộc xã Phù Lãng, tỉnh Bắc Ninh, làng gốm Phù Lãng được hình thành từ thời Trần và có lịch sử phát triển hơn 700 năm. Đây là một trong ba trung tâm gốm cổ nổi tiếng ở miền Bắc bên cạnh Bát Tràng và Thổ Hà.

Điểm đặc sắc của gốm Phù Lãng nằm ở chất đất đỏ hồng đặc trưng, kỹ thuật đắp nổi thủ công và lớp men da lươn màu nâu vàng độc đáo. Trải qua nhiều thế kỷ, các sản phẩm như chum, vại, bình, lọ, đồ thờ cúng và gốm mỹ thuật đã trở thành dấu ấn riêng của làng nghề Kinh Bắc.

Tuy nhiên, trước sự thay đổi của thị trường và sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp, nghề gốm truyền thống từng gặp không ít khó khăn. Nhiều lò nung phải ngừng hoạt động, số lao động gắn bó với nghề giảm dần theo thời gian.

Du lịch trải nghiệm mở lối cho làng nghề

Trong khoảng 5–6 năm trở lại đây, Phù Lãng bắt đầu chuyển hướng sang mô hình du lịch trải nghiệm. Thay vì chỉ sản xuất và bán sản phẩm, các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn du khách tìm hiểu lịch sử làng nghề, tham quan xưởng gốm và trải nghiệm các công đoạn chế tác.

Du khách đến Phù Lãng có thể tự tay nhào đất, tạo hình sản phẩm, trang trí hoa văn và mang thành phẩm về làm kỷ niệm. Chính trải nghiệm "được làm, được cảm và được sáng tạo" đã tạo nên sức hút khác biệt cho làng nghề so với các điểm tham quan thông thường.

Nhiều nghệ nhân cho rằng giá trị lớn nhất mà Phù Lãng mang lại không chỉ là sản phẩm gốm mà còn là câu chuyện văn hóa được truyền tải thông qua từng trải nghiệm. Mỗi sản phẩm hoàn thiện đều chứa đựng tri thức nghề thủ công được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Khi người thợ trở thành “đại sứ di sản”

Một trong những điểm đặc biệt của mô hình mới là người nghệ nhân không còn chỉ đứng sau bàn xoay và lò nung. Họ trở thành người kể chuyện, hướng dẫn viên và cầu nối đưa công chúng đến gần hơn với văn hóa làng nghề.

Thông qua các buổi trải nghiệm, du khách được nghe về lịch sử hình thành làng gốm, quy trình chọn đất, tạo dáng, nung sản phẩm và những bí quyết nghề nghiệp được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Những câu chuyện ấy giúp giá trị di sản trở nên sống động hơn thay vì chỉ tồn tại trong các hiện vật trưng bày.

Đặc biệt, nhiều đoàn học sinh, sinh viên lựa chọn Phù Lãng như một “lớp học mở” để tìm hiểu về nghề thủ công truyền thống. Đây cũng là cách giúp thế hệ trẻ tiếp cận gần hơn với các giá trị văn hóa dân tộc.

Bảo tồn di sản bằng mô hình kinh tế sáng tạo

Theo các cơ sở sản xuất trong làng, việc kết hợp du lịch với nghề gốm đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Nhiều xưởng gốm đón hàng nghìn lượt khách mỗi năm, tạo thêm nguồn thu từ dịch vụ trải nghiệm bên cạnh hoạt động sản xuất truyền thống.

Hiện Phù Lãng có khoảng 200 hộ sản xuất với hơn 1.000 lao động tham gia nghề gốm. Mỗi năm làng nghề cung ứng ra thị trường trên một triệu sản phẩm và đạt doanh thu hàng chục tỷ đồng. Sự phát triển của du lịch trải nghiệm đang góp phần tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập và khuyến khích người trẻ quay trở lại với nghề truyền thống.

Năm 2024, Hợp tác xã Dịch vụ và Du lịch gốm Phù Lãng được thành lập nhằm tăng cường liên kết giữa các cơ sở sản xuất, xây dựng thương hiệu chung và phát triển sản phẩm du lịch làng nghề một cách bài bản hơn.

Di sản sống trong dòng chảy hiện đại

Cùng với tranh Đông Hồ và làng quan họ Viêm Xá, gốm Phù Lãng hiện được lựa chọn xây dựng theo mô hình du lịch văn hóa đặc trưng của Bắc Ninh. Đây được xem là hướng đi giúp bảo tồn làng nghề trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang chịu sức ép từ quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa.

Sự chuyển mình của Phù Lãng cho thấy di sản không chỉ được gìn giữ bằng việc lưu trữ hiện vật hay bảo tồn không gian truyền thống. Khi được kết nối với du lịch, giáo dục và các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, làng nghề có thể tiếp tục tồn tại như một phần sống động của đời sống đương đại.

Từ làng nghề đến điểm đến văn hóa

Ngày nay, Phù Lãng không chỉ được biết đến như một trung tâm sản xuất gốm mà còn là điểm đến hấp dẫn của những người yêu văn hóa và thủ công truyền thống. Những lò nung đỏ lửa, những bàn xoay đất sét và những câu chuyện về nghề gốm cổ đang góp phần tạo nên sức sống mới cho làng nghề bên dòng sông Cầu.

Hành trình của Phù Lãng là minh chứng cho khả năng thích ứng của các làng nghề truyền thống trong thời đại mới. Khi người nghệ nhân biết kết hợp giữa bảo tồn và đổi mới, di sản không chỉ được lưu giữ mà còn trở thành nguồn lực phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương.

Kiều Pháp tổng hợp