Di sản “sử đá” độc bản ở Ninh Bình: Pho sử nghìn năm được khắc trên vách núi

03/06/2026, 17:53

Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại chùa Phong Phú, Ninh Bình được ví như “pho sử đá” độc bản của Việt Nam, phản ánh tinh hoa mỹ thuật, lịch sử và tín ngưỡng Phật giáo qua nhiều thế kỷ.

Kho báu nghệ thuật ẩn mình trong núi đá Ninh Bình

Nhắc đến Ninh Bình, nhiều người nghĩ ngay đến Quần thể danh thắng Tràng An, Cố đô Hoa Lư hay những dãy núi đá vôi kỳ vĩ. Tuy nhiên, giữa không gian văn hóa lâu đời ấy còn tồn tại một di sản đặc biệt ít người biết đến: bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán tại chùa Phong Phú.

Khác với các tác phẩm điêu khắc thông thường được tạo tác trên bia hoặc tượng đá riêng biệt, các hình khắc La Hán ở đây được chạm trực tiếp lên vách núi tự nhiên. Chính sự kết hợp giữa bàn tay nghệ nhân và địa hình nguyên bản của thiên nhiên đã tạo nên một quần thể nghệ thuật có giá trị độc nhất vô nhị trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam.

Di sản mang dấu ấn giao thoa giữa hai triều đại

Theo các tư liệu bia đá còn lưu giữ tại chùa, bộ tranh ma nhai được tạo tác vào năm 1246 dưới thời vua Trần Thái Tông. Tuy nhiên, nhiều chi tiết mỹ thuật như bệ đá, hoa văn và phong cách tạo hình lại mang dấu ấn đặc trưng của nghệ thuật thời Lý. Điều này cho thấy đây là một tác phẩm phản ánh giai đoạn chuyển tiếp đặc biệt trong lịch sử mỹ thuật Đại Việt.

Mỗi vị La Hán được khắc họa với diện mạo, thần thái và tư thế khác nhau. Không có hình tượng nào lặp lại, thể hiện trình độ sáng tạo, khả năng quan sát cùng tư duy thẩm mỹ tinh tế của các nghệ nhân xưa.

Các nhà nghiên cứu đánh giá đây là một trong những bộ tranh khắc ma nhai có giá trị nghệ thuật nổi bật nhất còn tồn tại tại Việt Nam, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật Phật giáo trong thời kỳ hưng thịnh của văn hóa Đại Việt.

Khi mỗi vách đá trở thành một trang sử

Điểm đặc biệt của bộ tranh không chỉ nằm ở kỹ thuật tạo tác mà còn ở giá trị lịch sử được lưu giữ trên từng đường nét chạm khắc.

Các hình tượng La Hán được bố trí hài hòa trong không gian tự nhiên của vách núi, tạo nên cảm giác như những nhân vật đang hiện diện giữa thiên nhiên. Mỗi bức khắc là một câu chuyện riêng về triết lý Phật giáo, về sự tu hành, trí tuệ và nhân sinh quan của người Việt thời trung đại.

Bởi vậy, nhiều nhà nghiên cứu gọi quần thể này là một “pho sử đá” sống động, nơi lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật được ghi lại không phải bằng giấy mực mà bằng chính những vách đá tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Minh chứng cho sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên

Trong văn hóa truyền thống Việt Nam, thiên nhiên luôn là một phần của đời sống tinh thần. Bộ tranh ma nhai 18 vị La Hán là minh chứng rõ nét cho triết lý ấy.

Các nghệ nhân không tìm cách thay đổi hình dạng tự nhiên của núi đá mà tận dụng chính những đường nét có sẵn để tạo nên tác phẩm nghệ thuật. Sự hòa quyện giữa đá, núi, ánh sáng và hình tượng Phật giáo đã tạo nên một không gian linh thiêng đặc biệt, nơi con người và thiên nhiên cùng hiện diện trong một chỉnh thể thống nhất.

Chính yếu tố này giúp di sản không chỉ có giá trị mỹ thuật mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về văn hóa và triết học phương Đông.

Từ bảo vật quốc gia đến động lực phát triển du lịch văn hóa

Đầu năm 2026, bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị đặc biệt của di sản mà còn mở ra cơ hội mới cho việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của vùng đất Cố đô Hoa Lư.

Các chuyên gia cho rằng, nếu được khai thác hợp lý, đây có thể trở thành một điểm nhấn quan trọng trong hành trình du lịch di sản của Ninh Bình, góp phần kết nối với các giá trị văn hóa khác như Cố đô Hoa Lư, nghệ thuật hát Xẩm, nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân hay Quần thể danh thắng Tràng An.

Gìn giữ “pho sử đá” cho thế hệ tương lai

Trải qua gần tám thế kỷ, những đường khắc trên vách đá vẫn giữ được độ sắc nét đáng kinh ngạc. Tuy nhiên, tác động của thời tiết, môi trường và hoạt động của con người đang đặt ra nhiều thách thức cho công tác bảo tồn.

Việc gìn giữ bộ tranh ma nhai 18 vị La Hán không chỉ là bảo vệ một tác phẩm nghệ thuật cổ mà còn là bảo vệ ký ức văn hóa của dân tộc. Bởi trong từng nét chạm trên đá không chỉ có dấu ấn của nghệ nhân xưa mà còn chứa đựng những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và tinh thần đã góp phần làm nên bản sắc văn hóa Việt Nam.

Giữa dòng chảy hiện đại, “pho sử đá” của Ninh Bình vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của thời gian, kể câu chuyện về một nền văn hóa giàu bản sắc được lưu giữ qua hàng thế kỷ trên chính những vách núi của vùng đất Cố đô.

Thu Hương tổng hợp