Bí ẩn những ngôi chùa cổ giữa thương cảng Vân Đồn hơn 700 năm tuổi

22/06/2026, 10:26

Những ngôi chùa cổ hơn 700 năm tuổi tại thương cảng Vân Đồn đang hé lộ đời sống văn hóa, tín ngưỡng và sự phát triển rực rỡ của một trung tâm giao thương quốc tế đầu tiên của Đại Việt.

Từng là thương cảng quốc tế đầu tiên của Đại Việt, Vân Đồn không chỉ nổi tiếng bởi vai trò trung tâm giao thương sầm uất suốt nhiều thế kỷ mà còn lưu giữ hệ thống chùa, tháp cổ mang dấu ấn văn hóa đặc sắc thời Trần. Những phát hiện khảo cổ học trên các đảo thuộc quần thể thương cảng đang dần hé lộ bức tranh sinh động về đời sống tinh thần, tín ngưỡng và sự giao thoa văn hóa của cư dân vùng biển Đông Bắc cách đây hơn 700 năm.

Vân Đồn – thương cảng quốc tế đầu tiên của Đại Việt

Theo sử liệu, năm 1149 dưới triều vua Lý Anh Tông, trang Vân Đồn được thành lập, mở đầu cho sự hình thành của thương cảng quốc tế đầu tiên trong lịch sử Đại Việt. Trong suốt khoảng bảy thế kỷ tồn tại, nơi đây trở thành điểm gặp gỡ của các đoàn thương nhân đến từ nhiều quốc gia châu Á, góp phần đưa Vân Đồn trở thành trung tâm giao thương quan trọng bậc nhất của quốc gia thời trung đại.

Không chỉ là cửa ngõ giao thương hàng hóa, Vân Đồn còn là nơi diễn ra quá trình giao lưu văn hóa, tín ngưỡng giữa Đại Việt với các nền văn minh trong khu vực. Chính điều đó đã tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi các giá trị kinh tế và tinh thần cùng phát triển song hành.

Dấu tích Phật giáo giữa lòng thương cảng cổ

Những kết quả nghiên cứu khảo cổ học gần đây cho thấy đảo Cống Tây từng là một trong những trung tâm quan trọng của thương cảng Vân Đồn. Tại đây, các nhà khảo cổ đã phát hiện dấu tích của ít nhất bốn ngôi chùa và một bảo tháp có niên đại vào cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV dưới thời Trần.

Sự hiện diện của hệ thống chùa, tháp trên một hòn đảo giữa vùng biển Đông Bắc cho thấy đời sống tín ngưỡng của cư dân thương cảng phát triển mạnh mẽ. Điều này cũng phản ánh vai trò quan trọng của Phật giáo trong đời sống xã hội Đại Việt thời Trần, giai đoạn được xem là đỉnh cao của Phật giáo Việt Nam.

Các công trình tôn giáo được xây dựng ngay giữa trung tâm giao thương cho thấy thương cảng Vân Đồn không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian kết nối văn hóa và tâm linh của cộng đồng cư dân ven biển.

Chùa Lấm và những phát hiện quý giá

Một trong những di tích tiêu biểu được phát hiện tại đảo Cống Tây là chùa Lấm. Di tích này được phát hiện từ năm 1967 và tiến hành khai quật vào năm 1971. Ngôi chùa tọa lạc trên khu đất có địa thế đặc biệt với ba mặt được núi bao bọc như hình "tay ngai", tạo nên vị trí phong thủy thuận lợi.

Qua các đợt khai quật, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều dấu tích kiến trúc có giá trị như bậc cấp đá chạm rồng, tay vịn trang trí hình sóc, bệ sen đặt tượng Phật cùng nhiều hiện vật đất nung và gốm sứ. Những chi tiết này cho thấy trình độ kiến trúc, mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng phát triển cao của thời Trần.

Các hiện vật được phát hiện không chỉ giúp phục dựng diện mạo của ngôi chùa cổ mà còn cung cấp thêm tư liệu về đời sống tín ngưỡng của cư dân thương cảng hơn bảy thế kỷ trước.

Những chứng tích của mạng lưới giao thương quốc tế

Một trong những phát hiện đáng chú ý từ các cuộc khai quật là số lượng lớn đồ gốm sứ có nguồn gốc từ nhiều lò sản xuất nổi tiếng của Trung Quốc như Long Tuyền, Phúc Kiến, Giang Tây hay Hà Bắc. Các hiện vật này cho thấy Vân Đồn từng giữ vai trò trung chuyển quan trọng trong mạng lưới thương mại quốc tế trên biển.

Bên cạnh đó, khu vực Cống Cái, Sơn Hào và Quan Lạn cũng được xác định là những địa điểm từng tồn tại hệ thống bến bãi, kho tàng và các hoạt động thương mại phát triển từ rất sớm. Những phát hiện khảo cổ học đã góp phần khẳng định vị thế đặc biệt của Vân Đồn trong lịch sử kinh tế biển Việt Nam.

Sự xuất hiện đồng thời của các công trình Phật giáo và các hiện vật thương mại quốc tế cho thấy Vân Đồn là nơi giao thoa giữa hoạt động kinh tế với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng cư dân biển đảo.

Từ lòng đất đến không gian bảo tàng

Ngày nay, nhiều hiện vật được khai quật từ thương cảng Vân Đồn đang được bảo quản và trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh. Các hiện vật gốm, bệ sen, kiến trúc chùa tháp cùng nhiều tư liệu khảo cổ trở thành cầu nối giúp công chúng tiếp cận gần hơn với lịch sử của thương cảng cổ.

Không gian trưng bày đã thu hút đông đảo du khách và giới nghiên cứu, góp phần lan tỏa nhận thức về giá trị của quần thể thương cảng Vân Đồn trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Thông qua những hiện vật còn lại, công chúng hôm nay có thể hình dung phần nào diện mạo của một trung tâm giao thương sầm uất từng tồn tại suốt nhiều thế kỷ trên vùng biển Đông Bắc.

Hành trình bảo tồn di sản thương cảng Vân Đồn

Quần thể thương cảng Vân Đồn đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Hiện nay, tỉnh Quảng Ninh đang từng bước triển khai quy hoạch và xây dựng các dự án bảo tồn, phục dựng các điểm di tích quan trọng, trong đó có hệ thống chùa và tháp cổ trên đảo Cống Tây.

Các nhà nghiên cứu cho rằng việc bảo tồn không chỉ nhằm gìn giữ dấu tích vật chất mà còn giúp phục dựng ký ức về một trung tâm giao thương quốc tế từng đóng vai trò quan trọng trong lịch sử Đại Việt. Đây cũng là cơ sở để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, khảo cổ và giáo dục di sản trong tương lai.

Giải mã đời sống tinh thần của cư dân biển xưa

Những nền móng chùa cổ, bảo tháp và hàng nghìn hiện vật được phát hiện tại Vân Đồn đang giúp các nhà khoa học từng bước giải mã đời sống tinh thần của cư dân thương cảng cách đây hơn 700 năm. Qua đó cho thấy bên cạnh sự phồn thịnh về kinh tế, cộng đồng cư dân nơi đây còn sở hữu đời sống văn hóa, tín ngưỡng phong phú và phát triển.

Ngày nay, những dấu tích còn lại giữa biển trời Đông Bắc không chỉ là chứng nhân của lịch sử giao thương Đại Việt mà còn là minh chứng cho sự giao thoa giữa kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng trong một trong những thương cảng nổi tiếng nhất lịch sử Việt Nam.

Phương Bình tổng hợp