Bí ẩn bàn tay người trên hình rồng điêu khắc của Bảo vật Quốc gia

22/06/2026, 09:47

Cặp long sàng đá tại đền thờ Vua Đinh ở Cố đô Hoa Lư gây chú ý với hình tượng rồng mang bàn tay người – chi tiết điêu khắc độc đáo giúp hiện vật trở thành Bảo vật Quốc gia và một bí ẩn thú vị của mỹ thuật cổ Việt Nam.

Tại đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng thuộc Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), có một cặp long sàng đá độc bản khiến giới nghiên cứu mỹ thuật nhiều năm qua không ngừng tìm hiểu. Điều đặc biệt nằm ở hình tượng rồng được chạm khắc trên mặt sập đá: thay vì những móng vuốt sắc nhọn quen thuộc, nghệ nhân thế kỷ XVII lại tạo tác các chi rồng mang dáng dấp bàn tay người mềm mại. Chi tiết hiếm gặp này đã tạo nên một trong những bí ẩn thú vị của nghệ thuật điêu khắc cổ Việt Nam.

Bảo vật quốc gia giữa lòng Cố đô Hoa Lư

Trong khuôn viên đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng hiện lưu giữ hai long sàng đá được chế tác bằng đá xanh nguyên khối vào khoảng thế kỷ XVII. Đây là những tác phẩm điêu khắc đặc sắc còn bảo tồn khá nguyên vẹn và đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2017.

Một long sàng được đặt trước Nghi môn ngoại, chiếc còn lại nằm tại khu vực sân rồng trước bái đường. Cả hai đều có kích thước lớn, được chạm khắc tinh xảo với hình tượng rồng, linh vật và các họa tiết mang đậm phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê.

Điều chưa từng thấy trong nghệ thuật tạo hình rồng Việt

Điểm gây chú ý nhất nằm trên mặt long sàng trước Nghi môn ngoại. Hình tượng rồng ở đây không tuân theo lối tạo hình truyền thống với chân chim ưng hay móng vuốt sắc nhọn thường thấy trong nghệ thuật cung đình và tín ngưỡng Việt Nam.

Thay vào đó, bốn chi của rồng được thể hiện như những cánh tay người thanh mảnh với năm ngón tay mềm mại. Hai bàn tay phía trước nắm lấy sừng và bờm rồng, trong khi một chi phía sau giữ lấy râu rồng. Chỉ duy nhất một chi còn lại được tạo tác theo hình thức chân rồng truyền thống.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là chi tiết điêu khắc có một không hai trong lịch sử mỹ thuật cổ Việt Nam và rất hiếm gặp trong nghệ thuật phương Đông.

Hình tượng rồng ngửa bụng hiếm thấy

Không chỉ có bàn tay người, thân rồng trên long sàng còn được thể hiện trong tư thế ngửa bụng lên trời. Đây là cách tạo hình gần như không xuất hiện trong hệ thống mỹ thuật truyền thống Việt Nam.

Thông thường, rồng trong kiến trúc đình, đền, chùa thường thể hiện sự uy nghi, chuyển động mạnh mẽ với thân uốn lượn theo chiều ngang hoặc vươn lên cao. Tuy nhiên, tại đền Vua Đinh, nghệ nhân đã lựa chọn bố cục hoàn toàn khác, tạo nên cảm giác chuyển động đầy tính biểu cảm và giàu sáng tạo.

Chính sự phá cách này đã khiến long sàng trở thành hiện vật đặc biệt trong kho tàng điêu khắc đá cổ Việt Nam.

Dấu ấn sáng tạo của nghệ nhân thế kỷ XVII

Các nhà nghiên cứu cho rằng việc kết hợp yếu tố nhân thể vào hình tượng linh vật phản ánh tư duy nghệ thuật rất riêng của nghệ nhân dân gian Việt Nam.

Trong mỹ thuật truyền thống, rồng là biểu tượng của quyền lực, sự linh thiêng và khát vọng thịnh vượng. Việc đưa hình ảnh bàn tay người vào cơ thể rồng có thể gợi lên mối liên hệ giữa thần linh và con người, giữa quyền lực siêu nhiên với đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, ý nghĩa chính xác của chi tiết này đến nay vẫn chưa có lời giải đáp hoàn toàn thống nhất.

Sự tồn tại của những chi tiết độc đáo ấy cho thấy nghệ thuật Việt Nam không chỉ tiếp thu các mô típ truyền thống mà còn luôn có khả năng sáng tạo và biến đổi phù hợp với tư duy thẩm mỹ từng thời kỳ.

Giá trị đặc biệt của bảo vật

Ngoài ý nghĩa nghệ thuật, cặp long sàng còn là tư liệu quý giúp nghiên cứu lịch sử kiến trúc và điêu khắc của Cố đô Hoa Lư. Các họa tiết rồng, linh vật, hổ phù và hệ thống trang trí trên hiện vật phản ánh trình độ kỹ thuật chế tác đá rất cao của các nghệ nhân thế kỷ XVII.

Đây cũng là minh chứng cho sự phát triển liên tục của nghệ thuật tạo hình Việt Nam sau thời Đinh – Lê, khi Hoa Lư tuy không còn là kinh đô nhưng vẫn giữ vai trò trung tâm văn hóa quan trọng ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Khi di sản vẫn còn những bí ẩn chưa lời giải

Trải qua hàng trăm năm, cặp long sàng đá tại đền thờ Vua Đinh vẫn thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, du khách và những người yêu di sản. Hình tượng rồng mang bàn tay người không chỉ thể hiện tài năng của nghệ nhân xưa mà còn gợi mở nhiều câu hỏi về tư duy biểu tượng và quan niệm thẩm mỹ của người Việt cổ.

Những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé ấy chính là giá trị làm nên sức hấp dẫn của di sản. Chúng giúp các hiện vật cổ không chỉ là chứng tích lịch sử mà còn trở thành những câu chuyện văn hóa sống động, tiếp tục được khám phá và giải mã qua thời gian.

Thu Hương tổng hợp