Làm mới di sản bắt đầu từ sự tôn trọng chủ thể văn hóa

06/07/2026, 09:42

Dự án Khăn Piêu ngoại truyện cho thấy làm mới di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu, lắng nghe cộng đồng và tôn trọng chủ thể văn hóa.

Làm mới di sản không có nghĩa là thay đổi tùy ý những giá trị truyền thống. Với nhóm sinh viên thực hiện dự án "Khăn Piêu ngoại truyện", sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu kỹ lưỡng, lắng nghe cộng đồng và tôn trọng những người đang gìn giữ di sản. Chính cách tiếp cận ấy đã mở ra một hướng đi mới để kết nối văn hóa truyền thống với công chúng trẻ.

Sáng tạo bắt đầu từ sự thấu hiểu

Các diễn viên hóa thân thành nhân vật với trang phục truyền thống của người Thái - Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Sau thành công của dự án Khăn Piêu ngoại truyện, điều được đánh giá cao không chỉ là sự kết hợp giữa rối cạn, múa đương đại và kịch nói, mà còn là thái độ của ê-kíp đối với di sản. Trước khi viết kịch bản, các thành viên dành nhiều thời gian tìm hiểu văn hóa người Thái, nghiên cứu truyền thuyết về khăn Piêu và tham khảo ý kiến từ chính cộng đồng sở hữu di sản.

Theo nhóm thực hiện, mục tiêu không phải tạo nên một tác phẩm gây chú ý, mà là để chính đồng bào Thái cảm thấy tự hào khi xem câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới.

Lắng nghe cộng đồng trước khi sáng tạo

Trong quá trình xây dựng tác phẩm, ê-kíp chủ động xin ý kiến từ người dân, các nhà nghiên cứu và những người am hiểu văn hóa Thái. Nếu phát hiện chi tiết nào chưa phù hợp với bản sắc truyền thống, nhóm sẵn sàng chỉnh sửa hoặc loại bỏ.

Quan điểm ấy cho thấy cộng đồng không chỉ là đối tượng được nhắc đến trong tác phẩm mà còn là chủ thể văn hóa, có vai trò quyết định đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Tôn trọng từ những chi tiết nhỏ nhất

Tinh thần tôn trọng còn thể hiện ở cách ê-kíp lựa chọn ngôn ngữ và hình ảnh trên sân khấu. Thay vì tạo giọng nói "lơ lớ" để gây cười, nhóm sử dụng những cách diễn đạt gần gũi với tiếng Thái như "hai mường", "mường trời" nhằm giữ đúng không khí văn hóa.

Trang phục biểu diễn cũng được mượn từ đồng bào Thái với chất liệu nhuộm chàm truyền thống thay vì sử dụng các mẫu cách tân phổ biến. Ngay cả các con rối cũng được chỉnh sửa để phù hợp với phục trang nguyên bản.

Di sản sống trong chính cộng đồng

Vở diễn được xây dựng dựa trên nghiên cứu về đời sống và văn hóa của đồng bào Thái - Ảnh: Nhân vật cung cấp.

Theo các thành viên dự án, di sản không chỉ tồn tại trong bảo tàng hay tư liệu mà còn hiện diện trong tiếng nói, trang phục, tập quán và ký ức của cộng đồng đã gìn giữ nó qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, mỗi dự án sáng tạo cần coi việc tham vấn nghệ nhân, người dân và chuyên gia là một phần của quá trình sáng tạo, thay vì chỉ là một thủ tục mang tính hình thức.

Khi sáng tạo trở thành cầu nối với di sản

Câu chuyện của Khăn Piêu ngoại truyện cho thấy người trẻ hoàn toàn có thể kể lại di sản bằng ngôn ngữ của thời đại nếu xuất phát từ sự hiểu biết và trách nhiệm. Khi đặt sự tôn trọng cộng đồng lên trước khát vọng đổi mới, sáng tạo không còn là sự phá vỡ truyền thống mà trở thành cầu nối giúp di sản tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.

Thùy Trang tổng hợp